Denizler
DENİZLER: Kıtaların kenarında yer alan veya bir kıtanın iç kesimlerine kadar sokulmuş okyanus ile bağlantılı ancak okyanustan daha küçük su kütlelerine de deniz adı verilir.
Denizler kıta kenarlarında orojenik veya epirojenik hareketlerle oluşmuş çukurların sularla dolması ile oluşurlar.
Bütün denizler okyanusların bir parçasıdır ve okyanusların alanına dahil edililirler.
A- DENİZLERİN SINIFLANDIRILMASI
1- Kenar Denizler:Kıtaların kenarında yer alan denizlere kenar deniz adı verilir.
Kenar denizlere örnekler
Karayip Denizi, Çin Denizi, Doğu Çin Denizi, Japon Denizi
2- İç Denizler: Okyanuslara boğazlar aracılığıyla bağlantısı olup kıta içlerine sokulan denizlere de iç deniz denir.
İç denizlere örnekler
Karadeniz, Marmara Denizi, Azak Denizi, Cava Denizi, Selebes Denizi, Akdeniz, Kızıldeniz
Kıta Sahanlğı(Şelf): Ana karanın denizlerin altında devam eden bölümdür. Yani denizlerin ana karaya yakın olan sığ(derin olmayan) yerleridir. Bu alan genellikle kıyıdan itibaren - 200 metre derinliğe kadar devam eden su altında kalmış kara parcalarıdır.
Kıta Sahanlığını dar/geniş olması
Kıta sahanlığının geniş olduğu yerler kıyı arazilerinin fazla yüksek olmadığı yerlerdir, dar olan yerler ise dağların kıyının hemen gerisinde başladığı ve yükseltisi fazla olan yerlerdir.
Karasuları: Uluslararası hukuk kurallarına göre ve belli anlaşmalarla belirlenmiş, bir ülkenin kıyı boyunca kendi eğemenliğinde bulunan deniz sahalarıdır.
Karasuları mesafesi genelde 12 mil(1deniz mili= 1842 metre)dir ancak bu durum adaların varlğına göre değişir, 3 mil, 6 mil gibi. Bu durum sık sık Türkiye ile Yunanistan arasında sorun olmaktadır.(Yunanistan karasularını 6 milden 12 mile çıkarmak istemesi sorun olmakta)
Açık Deniz: Karasuları dışında kalan bütün deniz veya okyanuz bölümlerine denir.
C- DENİZLERİN ÖZELLİKLERİ:
Sıcaklık
Tuzluluk
Akıntılar
Denizler, okyanusların karalar içine sokulmuş, boğazlarla ayrılmış veya kıyı boyunca uzanan daha küçük uzantılarıdır. Dünya yüzeyindeki denizlerin fiziksel ve hidrografik özellikleri; bulundukları enleme, iklim koşullarına, karasal tatlı su girdilerine ve okyanus sistemleriyle olan bağlantılarına göre şekillenir.
1. Denizlerde Sıcaklık
Enlem Etkisi (Güneş Işınlarının Açıları): Deniz yüzeyi sıcaklığının küresel ölçekte dağılımındaki en temel faktör enlemdir. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçüldüğü için deniz suyu sıcaklığı düzenli olarak azalır.
Ekvatoral ve Tropikal Denizler: Yıllık ortalama sıcaklık 25 °C – 30 °C civarındadır (örn. Kızıldeniz).
Ilıman Kuşak Denizleri: Yıllık ortalama sıcaklık 10 °C – 20 °C arasındadır (örn. Akdeniz, Karadeniz).
Kutup Denizleri: Yıllık ortalama sıcaklık 0 °C'nin altına düşebilir ve yüzeyde donmalar görülür (örn. Kuzey Buz Denizi / Baltık Denizi'nin kuzeyi).
Mevsimsel Değişimler: Suyun özgül ısısının yüksek olması sebebiyle denizler karalara göre geç ısınır ve geç soğur. Bu durum, denizlerdeki en yüksek sıcaklıkların karalara kıyasla daha geç (Yaz sonu - Ağustos/Eylül) görülmesine yol açar.
Derinliğe Göre Değişim: Güneş ışınları deniz suyunda yalnızca ilk 200 metrelik katmana (fotik bölge) nüfuz edebilir. Bu seviyeden sonra sıcaklık hızla düşer (Termoklin tabakası) ve derin denizlerde sıcaklık enlemden bağımsız olarak 1 °C – 4 °C civarında sabitlenir.
2. Denizlerde Tuzluluk
Deniz suyunun tuzluluğu, 1 kilogram (1000 gram) deniz suyunda çözünmüş halde bulunan tuz miktarının gram cinsinden ifadesidir (‰} veya PSU cinsinden ölçülür). Küresel ortalama deniz tuzluluğu binde 35'tir (‰}35).
Buharlaşma ve Enlem Faktörü: Sıcaklığın yüksek olduğu Ekvator ve dönenceler çevresinde buharlaşma şiddetli olduğu için tuzluluk oranı artar. Kutuplara doğru gidildikçe buharlaşma azaldığı için tuzluluk düşer.
Dünyanın En Tuzlu Açık Denizi: Kızıldeniz (‰ 40 -‰ 42 - yüksek buharlaşma, az yağış ve akarsu beslemesinin olmaması nedeniyle).
Türkiye Denizleri Karşılaştırması: Akdeniz (‰38 -39) Ege Denizi (‰33 -36) Marmara Denizi (‰22 -26) Karadeniz (‰17 -18).
Tatlı Su Girdileri: Büyük akarsuların döküldüğü denizlerde (örn. Amazon Nehri ağzı veya Karadeniz) ve bol yağış alan enlemlerde tuzluluk düşer.
Buz Erimeleri ve Donma: Kutuplarda buzulların erimesi denize tatlı su ekleyerek tuzluluğu düşürürken; deniz suyunun donması sırasında tuz sudan ayrıştığı için geride kalan sıvı suyun tuzluluğu artar.
3. Deniz Akıntıları
Denizlerdeki devasa su kütlelerinin belirli yönlerde sürekli hareket etmesine akıntı denir. Akıntıların oluşumunda ve yönlendirilmesinde 3 temel ana faktör rol oynar:
Sıcaklık ve Tuzluluk Farkları (Yoğunluk / Termohalin Akıntıları):
Sıcak ve az tuzlu suyun yoğunluğu düşük olduğu için yüzeyden akar.
Soğuk ve çok tuzlu suyun yoğunluğu yüksek olduğu için dibe çöker ve dip akıntısı oluşturur.
Örnek (Çift Yönlü Akıntı): Karadeniz ile Akdeniz arasındaki boğaz sisteminde; seviyesi yüksek ve az tuzlu olan Karadeniz suyu üstten Akdeniz'e doğru akarken, yoğunluğu ve tuzluluğu yüksek olan Akdeniz suyu dip akıntısı halinde Karadeniz'e akar.
Sürekli Rüzgarlar: Alizeler, Batı Rüzgarları ve Kutup Rüzgarları gibi gezegensel rüzgarlar yüzey sularını sürükleyerek geniş ölçekli yüzey akıntılarını başlatır.
Sıcak ve Soğuk Su Akıntılarının Karakteri:
Sıcak Su Akıntıları: Ekvator yönünden gelen akıntılardır (örn. Gulf Stream, Alaska, Kurosivo). Geçtikleri kıyılarda sıcaklığı ve nemi artırır.
Soğuk Su Akıntıları: Kutup yönünden gelen akıntılardır (örn. Labrador, Humboldt/Peru, Benguela, Oyaşivo). Geçtikleri kıyılarda sıcaklığı düşürür, nemi azaltarak sisten ve çölleşmeden sorumlu olur.
Coriolis (Dünyanın Dönüş) Etkisi: Dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüşü nedeniyle deniz akıntıları Kuzey Yarımküre'de sağa (saat yönü), Güney Yarımküre'de sola sapma gösterir.
D- DENİZLER İLE OKYANUSLAR ARASINDAKİ FARKLAR
Okyanuslar, denizlere göre daha büyük ve derindirler,
- Okyanuslar, karaların sıcaklık koşullarından daha az etkilenirler,
- Okyanusların tuzluluk oranları daha az değişir, tuzluluk oranları okyanuslarda genellikle ‰33-37, denizlerde ise ‰10-43 arasında değişmektedir.
- Okyanuslarda dalga, gelgit ve akıntı gibi su kütlelerinin oluşturduğu hareketler, denizlere göre daha belirgin ve etkili olmaktadır.
Denizler ve okyanuslar, gezegenimizdeki su kütlelerinin büyük kısmını oluşturmalarına rağmen boyut, derinlik, yer kabuğu yapısı, akıntı sistemleri ve karalarla olan ilişkileri bakımından birbirinden net çizgilerle ayrılır.
Denizler ile Okyanuslar Arasındaki Temel Farklar
| Özellik | Okyanuslar | Denizler |
| Yüzölçümü ve Boyut | Kıtalardan daha geniş devasa su kütleleridir (örn. Pasifik, Atlas, Hint). | Okyanusların kıta kenarlarında veya karaların iç kısımlarında yer alan daha küçük kollarıdır. |
| Kabuk Yapısı (Jeoloji) | Doğrudan okyanusal kabuk (simatik/bazaltik) üzerinde yer alırlar. | Büyük çoğunluğu kıtasal kabuk (siyal/granitik) üzerindeki çanaklarda yer alır. |
| Derinlik | Ortalama derinlikleri 3.000 – 4.000 metre civarındadır ve derin okyanus çukurlarına (örn. Mariana Çukuru: 11.034 m) sahiptirler. | Sığ su kütleleridir. Ortalama derinlikleri birkaç yüz metre ile 1.000–2.000 metre arasında değişir. |
| Sınırlar ve Konum | Kıtalar arasında uzanırlar; sınırları belirgin karalarla çevrili değildir. | Karalar tarafından sınırlandırılmışlardır; boğazlar veya adalar yayı ile okyanuslara bağlanırlar. |
| Sıcaklık ve Tuzluluk | Geniş alan kapladıkları için sıcaklık ve tuzluluk değerleri daha sabittir ve küresel ortalamayı temsil eder. | Karasal tatlı su girdileri, buharlaşma ve iklim koşullarından çok daha hızlı etkilenirler (örn. Kızıldeniz çok tuzlu iken Baltık Denizi çok az tuzludur). |
| Akıntı ve Dalga Sistemleri | Rüzgarlar ve yoğunluk farklarıyla oluşan küresel ve sürekli akıntı sistemlerine sahiptirler (örn. Gulf Stream, Humboldt). | Akıntıları genellikle yerel rüzgarlara, boğazlardaki seviye ve yoğunluk farklarına bağlıdır (örn. İstanbul Boğazı alt ve üst akıntıları). |
E- DENİZLERİN ETKİLERİ ve DENİZLERDEN FAYDALANMA
Iklime
Canlı hayatına
Atmosfere
Ekonomiye
Ulaşıma
Denizler, okyanusların karalar içine giren veya kıyı boyunca uzanan parçaları olarak karasal yaşam ile okyanus sistemleri arasında kritik bir köprü görevi görür. Bulundukları bölgenin iklimini, ekosistemini ve insanlığın sosyo-ekonomik yapısını doğrudan şekillendiren denizlerin başlıca etkileri ve kullanım alanları şunlardır:
1. İklime Etkisi
Karasallığı Yumuşatma (Ilımanlaştırıcı Etki): Suyun özgül ısısının yüksek olması sebebiyle denizler geç ısınır ve geç soğur. Bu durum kıyı kuşaklarında günlük ve yıllık sıcaklık farklarını azaltarak ılıman iklim koşulları (denizellik) oluşturur.
Deniz Meltemleri ve Nem: Karalar ile denizler arasındaki günlük ısınma farkı, gündüz denizden karaya doğru esen serinletici deniz meltemlerini oluşturur. Deniz yüzeyinden gerçekleşen buharlaşma, kıyı bölgelerinin nispi nemini ve yağış potansiyelini artırır.
Yerel Akıntılar: İç denizler ve kenar denizlerdeki alt-üst akıntılar ile sıcaklık/tuzluluk farkları, kıyı şeritlerinin micro-iklim özelliklerini doğrudan etkiler.
2. Canlı Hayatına Etkisi
Zengin Kıyı Ekosistemleri: Güneş ışığının sığ kıyı sularına (fotik bölge) rahatça ulaşması ve karalardan akarsularla taşınan besin tuzları (alüvyon ve mineraller) sayesinde denizler biyoçeşitliliğin ve plankton miktarının en yoğun olduğu alanlardır.
Mercan Resifleri ve Mangrovlar: Sığ tropikal denizlerde yer alan mercan resifleri ve kıyı mangrov ormanları, denizel canlıların %25'inden fazlasına barınma, üreme ve beslenme alanı sağlar.
Endemik Türler ve Geçiş Yolları: Farklı tuzluluk ve sıcaklığa sahip denizleri birbirine bağlayan boğazlar (örn. Türk Boğazları), deniz canlılarının mevsimsel göç yolları ve üreme alanlarıdır.
3. Atmosfere Etkisi
Oksijen ve Karbon Dengeleme: Denizlerdeki fitoplanktonlar ve deniz çayırları (örn. Akdeniz'deki Posidonia oceanica), atmosferik oksijenin büyük bir kısmını üretir ve karbondioksiti bünyesinde tutarak küresel karbon döngüsüne katkı sağlar.
Su Buharı ve Yağış Döngüsü: Deniz yüzeylerinden atmosfere katılan yüksek miktardaki su buharı, kıyı ardındaki dağlar boyunca yükselerek orografik (yamaç) yağışlarını oluşturur.
Deniz Tuzları (Aerosol): Dalga patlamalarıyla atmosfere karışan mikroskobik deniz tuzu parçacıkları (aerosoller), havada su buharının yoğunlaşmasını sağlayarak bulut ve yağış oluşumunda "yoğunlaşma çekirdeği" işlevi görür.
4. Ekonomiye Etkisi (Denizlerden Faydalanma)
Kıyı Balıkçılığı ve Su Ürünleri: İç ve kenar denizler, küresel ölçekte ticari balıkçılığın ve kültür balıkçılığının (çipura, levrek, midye yetiştiriciliği vb.) ana merkezidir.
Deniz Tabanı Madenciliği ve Enerji: Kıtasahanlığı (şelf alanı) üzerindeki sığ denizlerde zengin doğalgaz ve petrol rezervleri bulunur (örn. Karadeniz doğalgazı, Kuzey Denizi petrolü). Ayrıca açık deniz rüzgar türbinleri ve dalga enerjisiyle elektrik üretilir.
Tuz ve Mineral Üretimi: Yüksek tuzluluğa sahip deniz sularının buharlaştırılmasıyla sanayi ve gıda sektörü için deniz tuzu elde edilir.
Kıyı Turizmi (Deniz-Kum-Güneş): Kıyı turizmi, dalış sporları, kruvaziyer limanları ve marinalar kıyıdaş ülkeler için trilyonlarca dolarlık turizm geliri ve istihdam olanağı sağlar.
5. Ulaşıma Etkisi
En Ekonomik Taşımacılık Modu: Deniz yolu ulaşımı; demiryoluna göre 2, karayoluna göre 4, havayoluna göre ise yaklaşık 10 kat daha ucuzdur. Tek seferde devasa miktarda yükün taşınmasına imkan tanır.
Boğazlar ve Kanallar Sistemi: İç denizleri birbirine bağlayan stratejik su yolları (İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Cebelitarık, Süveyş Kanalı, Babülmendep vb.), uluslararası ticaretin ve lojistik hatların bel kemiğidir.
Kruvaziyer ve Deniz Otobüsü Ulaşımı: Kıyı kentleri arasında veya adalar ile anakara arasında yapılan feribot, ro-ro ve deniz otobüsü seferleri karayolu trafiğini hafifletir ve bölgesel entegrasyonu sağlar.
F- DENİZLERİ BEKLEYEN TEHLİKELER
Denizlerde Kirlilik
Kimyasakl Atıklar
Çöpler ve Plastik Atıklar
Denizler, kıyılara ve insan faaliyetlerine okyanuslardan daha yakın olmaları nedeniyle karasal kirlilik baskısını en şiddetli hisseden su kütleleridir. Yetersiz arıtma, kontrolsüz sanayileşme ve kıyı nüfusunun artışı deniz ekosistemlerini hızla tahrip etmektedir.
1. Kimyasal Atıklar ve Sanayi Kirliliği
Sanayi Deşarjları ve Ağır Metaller: Fabrikalardan ve maden işleme tesislerinden arıtılmadan denize dökülen atık sular; cıva, kurşun, kadmiyum ve bakır gibi zehirli ağır metaller içerir. Bu maddeler dip tortularında birikerek deniz canlılarını zehirler.
Tarımsal Akıntılar ve Ötrofıkasyon: Tarım alanlarında kullanılan suni gübrelerdeki azot ve fosfat, akarsularla denizlere taşınır. Bu besin tuzları sığ kıyılarda aşırı alg patlamasına yol açar. Ölen alglerin ayrışması sudaki oksijeni tüketir ve deniz tabanında yaşamın bittiği oksijensiz alanlar oluşturur.
Müsilaj (Deniz Salyası): Yüksek sıcaklık, durgun deniz şartları ve yoğun azot-fosfat kirliliğinin bir araya gelmesiyle phytoplanktonların aşırı salgı ürettiği müsilaj vakaları (örn. Marmara Denizi), deniz yüzeyini ve tabanını kaplayarak canlıların boğulmasına neden olur.
Petrol ve Sintine Atıkları: Tanker kazalarının yanı sıra gemilerin yasadışı şekilde denize bıraktığı sintine ve balast suları, su yüzeyinde zift tabakası oluşturarak oksijen transferini engeller.
2. Çöpler ve Plastik Atıklar
Kıyı Ve Kent Kaynaklı Plastikler: Denize ulaşan çöplerin yaklaşık %80'i karasal kaynaklıdır. Plastik şişeler, poşetler, ambalajlar ve köpük malzemeler yüzlerce yıl ayrışmadan denizde kalır.
Mikroplastik ve Besin Zinciri: Güneş ışığı ve dalga mekaniği ile küçük parçalara bölünen mikroplastikler, balıklar ve kabuklu deniz canlıları tarafından yem sanılarak tüketilir. Bu durum plastiğin insan sofralarına kadar ulaşan bir gıda güvenliği krizine dönüşmesine yol açar.
Hayalet Ağlar : Balıkçı teknelerinden kopan veya denize terk edilen misina ve ağlar, kıyı kayalıklarında ve mercanlarda yıllarca süzülerek balıkları, yengeçleri ve deniz kaplumbağalarını kapana kıstırır.
Kıyı İstilası ve Turizm Tahribatı: Kıyılarda biriken çöpler halk sağlığını tehdit eder, plajları kullanılmaz hale getirir ve kıyı turizmine büyük ekonomik darbe vurur.
3. Denizleri Bekleyen Diğer Kritik Riskler
Kıyı Dolgusu ve Tahribat: Sanayi, liman veya yerleşim alanı açmak amacıyla yapılan deniz dolguları, canlıların yumurtlama ve beslenme alanı olan sığ kıyı ekosistemlerini yok eder.
İstilacı Türler (Balast Suları ile Taşıma): Ticari gemilerin balast tanklarıyla farklı denizlerden taşıdığı yabancı canlı türleri (örn. Karadeniz'e giren Taraklı Medüz veya Akdeniz'deki Balon Balığı), yerli türlerin besinini tüketerek biyoçeşitliliği bozar.
Isıl Kirlilik: Termik ve nükleer santrallerin soğutma sularını denize sıcak olarak deşarj etmesi, lokal su sıcaklığını aniden artırarak hassas kıyı canlılarının ölümüne yol açar.
Denizlerdeki Kirliliğin İnsan Hayatına, Canlı hayatına Etkileri
Denizler, kıyılara ve insan yerleşimlerine yakınlıkları nedeniyle karasal kaynaklı kirleticilerden en hızlı ve en yoğun etkilenen su kütleleridir. Yetersiz arıtma, sanayileşme, plastik atıklar ve tarımsal kimyasalların denizlere ulaşması; hem marine ekosistemleri çökertmekte hem de insan hayatını doğrudan tehdit etmektedir.
1. İnsan Hayatına Etkileri
Sağlık Sorunları ve Ağır Metal Zehirlenmesi:
Ağır Metaller: Fabrika atıkları ve madencilikten denize karışan cıva, kurşun ve kadmiyum gibi ağır metaller deniz canlılarının bünyesinde birikir. Bu ürünlerin tüketilmesi insanlarda kanser, sinir sistemi bozuklukları, böbrek yetmezliği ve doğum kusurlarına yol açar (Minamata hastalığı örneği).
Mikroplastik Riski: Deniz ürünleri ve deniz tuzu tüketimiyle sindirim sistemimize giren mikroplastikler, bünyelerinde taşıdıkları zehirli kimyasalları insan dokularına taşır.
Patojenler ve Mikrobiyolojik Kirlilik: Arıtılmamış kanalizasyon sularının deşarj edildiği denizlerde yüzmek; tifo, kolera, hepatit, kulak-burun-boğaz ve cilt enfeksiyonlarına neden olur.
Gıda Güvenliğinin Tehlikeye Girmesi: Balık stoklarının kirlilik nedeniyle azalması veya zehirli maddeler içermesi, küresel ölçekte temel bir protein kaynağı olan deniz ürünlerine erişimi zorlaştırır.
Ekonomik Kayıplar ve İşsizlik:
Balıkçılık Sektörünün Çöküşü: Kirlenen denizlerde balık popülasyonunun ve tür çeşitliliğinin azalması, geçimini denizden sağlayan balıkçıları ve su ürünleri sektörünü doğrudan iflasa sürükler.
Kıyı Turizminin Darbe Alması: Kirli sular, kötü koku, plastik birikimi ve müsilaj gibi durumlar plajların kapanmasına, turist sayısının düşmesine ve kıyı tesislerinin zarar etmesine yol açar.
2. Canlı Hayatına (Ekosisteme) Etkileri
Ötrofıkasyon, Müsilaj ve Oksijen Tükenmesi:
Tarımsal gübreler ve evsel atıklarla denize taşınan azot ve fosfat, aşırı alg/yosun patlamasına neden olur.
Deniz yüzeyini kaplayan algler veya müsilaj (deniz salyası), güneş ışığının alt katmanlara ulaşmasını engeller.
Ölen alglerin bakteriler tarafından ayrıştırılması sırasında sudaki çözünmüş oksijen tükenir; bu durum balıklar, yengeçler ve midyeler dahil tüm taban canlılarının kitlesel ölümüne (anoksi) yol açar.
Biyoakümülasyon (Biyolojik Birikim):
Kimyasal zehirler ve ağır metaller suda çözünmez, canlı dokularında birikir.
Besin piramidinde yukarı çıkıldıkça zehir miktarı katlanarak artar (Plankton -Küçük Balık -Büyük Balık -Yunus/Balıkçıl Kuşlar). Besin zincirinin üstündeki canlılarda kısırlık, bağışıklık çöküşü ve kitlesel ölümler görülür.
Plastik ve Hayalet Ağ Tahribatı:
Deniz kaplumbağaları (Caretta Caretta), balinalar ve deniz kuşları; plastik poşetleri denizanası sanarak yutar ve sindirim sistemlerinin tıkanması sonucu açlıktan ölür.
Terk edilmiş balıkçı ağları (hayalet ağlar) mercan kayalıklarına takılarak yıllarca canlıları kapana kıstırmaya ve boğmaya devam eder.
Habitat Tahribatı ve Biyoçeşitlilik Kaybı:
Kıyı dolguları, dip taramaları ve kimyasal kirlilik; canlıların üreme, yumurtlama ve beslenme alanı olan deniz çayırlarını (Posidonia oceanica) ve mercan resiflerini yok eder.
Hassas türler yok olurken ortama kirliliğe dayanıklı veya istilacı türler hakim olur.
G- DENİZLERİN TEMİZ KALMASI İÇİN YAPILMASI GEREKENLER
Deniz ekosistemlerinin korunması, biyoçeşitliliğin sürdürülmesi ve gıda güvenliğimizin sağlanması için deniz kirliliğinin kaynağında engellenmesi kritik bir zorunluluktur. Denizlerin temiz kalması için entegre bir çevre yönetimi anlayışıyla atılması gereken başlıca adımlar şunlardır:
1. Karasal Kirlilik Kaynaklarının Engellenmesi
İleri Biyolojik Arıtma Tesisleri: Kıyı kentlerinin ve dere havzalarının evsel atık suları arıtılmadan denize kesinlikle deşarj edilmemelidir. Özellikle azot ve fosfatı sudan ayıran ileri biyolojik arıtma tesisleri zorunlu hale getirilmelidir.
Sanayi Deşarjlarının Denetimi: Fabrikalardan çıkan ağır metal, asit ve toksik kimyasal içeren atık suların denize dökülmesi sıkı denetim ve ağır yaptırımlarla önlenmeli, sanayi tesislerinde kapalı devre su devirdaim sistemleri teşvik edilmelidir.
Sürdürülebilir Tarım ve Havza Yönetimi: Tarımda kullanılan azotlu ve fosfatlı gübreler ile pestisitlerin dereler vasıtasıyla denize ulaşmasını engelleyecek organik tarım teknikleri yaygınlaştırılmalı, dere yataklarına filtre görevi gören yeşil kuşaklar kurulmalıdır.
2. Denizel Faaliyetlerin ve Gemilerin Denetimi
Sintine ve Balast Suyu Kontrolü: Ticari gemilerin, tankerlerin ve balıkçı teknelerinin sintine sularını, sintine yağlarını ve çöplerini denize boşaltması uydular ve sahil güvenlik unsurlarınca kesintisiz izlenmeli; limanlarda ücretsiz atık kabul tesisleri yaygınlaştırılmalıdır.
İstilacı Türlerin Önlenmesi: Gemilerin balast sularıyla taşınan yabancı ve istilacı türlerin denizlerimize girmesini engellemek için uluslararası standartlara uygun balast suyu arıtma sistemleri zorunlu tutulmalıdır.
3. Plastik Atık Yönetimi ve Döngüsel Ekonomi
Tek Kullanımlık Plastiklerin Yasaklanması: Ambalaj, poşet, pet şişe ve köpük gibi deniz kirliliğinin ana kaynağı olan plastiklerin kullanımı kısıtlanmalı; geri dönüştürülebilir ve doğada çözünür biyoplastik alternatifler sunulmalıdır.
Dere Ağızlarına Atık Bariyerleri: Karalardan rüzgar ve dereler vasıtasıyla denize sürüklenen plastik atıkları yakalamak için nehir ağızlarına ve kanalizasyon çıkışlarına plastik bariyerleri entegre edilmelidir.
Hayalet Ağların Temizlenmesi: Denize terk edilen balıkçı ağları ve misinaların tespiti için yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları ortaklığıyla düzenli deniz tabanı temizlik operasyonları yapılmalıdır.
4. Kıyı Alanlarının ve Ekosistemlerin Korunması
Denizel Koruma Alanları (MPA): Biyoçeşitlilik açısından zengin olan sığ kıyılar, deniz çayırları (Posidonia oceanica) ve mercan sahaları "Denizel Koruma Alanı" ilan edilerek her türlü yapılaşma, kıyı dolgusu ve endüstriyel balıkçılığa kapatılmalıdır.
Kıyı Dolgularının ve Dip Taramalarının Sınırlandırılması: Liman yapımı, yol veya tesis gerekçesiyle yapılan deniz dolguları ve dip taramaları, deniz tabanındaki hassas canlı yaşamını ve üreme alanlarını tahrip ettiği için kısıtlanmalıdır.
5. Yasal Düzenlemeler ve Toplumsal Farkındalık
Sıkı Yasal Yaptırımlar: Denizleri kirleten şahıs, işletme ve gemilere caydırıcı para ve faaliyetten men cezaları uygulanmalıdır.
Mavi Bayrak Uygulamaları: Plajlarda ve marinalarda çevre yönetimi standartlarını temsil eden Mavi Bayrak gibi sürdürülebilir turizm kriterleri yaygınlaştırılmalıdır.
Kamuoyu Eğitimi: Deniz tuzu, deniz ürünleri ve iklim üzerindeki etkileri anlatılarak toplumda "kıyıdan başlayan kirliliğin sofraya döneceği" bilinci oluşturulmalıdır.
Denizlerhttp://cografyaharita.com/haritalarim/1bdunya-okyanus-denizler-haritasi.png
Boğazlarhttp://cografyaharita.com/haritalarim/1bdunya-bogazlar-kanallar-haritasi.png
H- BAŞLICA DENİZLER
| Sıra | Denizin Adı | Bağlı olduğu okyanus |
Alanı .000 |
Kıta Bilgileri |
| 1- | Kuzey Buz Denizi (Artik Okyanusu) |
Asya- Kuzey Amerika |
||
| 2- | Antartika Denizi (Weddell Denizi) |
Antartika kıtası | ||
| 3- | Akdeniz | Afrika, Avrupa, Asya | ||
| 4- | Bering Denizi | Asya-K. Amerika | ||
| 5- | Karayip Denizi (Antil Denizi) |
Amerika | ||
| 6- | Meksika Körfezi | Amerika | ||
| 7- | Ohotsk Denizi | Asya | ||
| 8- | Güney Çin Denizi | Asya | ||
| 9- | Hudson Körfezi | K.Amerika | ||
| 10- | Japon Denizi | Asya | ||
| 11- | Kuzey Deniz | Avrupa | ||
| 12- | Kızıldeniz | Asya-Afrika | ||
| 13- | Baltık Denizi | Avrupa | ||
| 14- | Karadeniz | Asya- Avrupa | ||
| 15- | Alaska Körfezi | K. Amerika | ||
| 16- | Umman Denizi | Asya | ||
| 17- | Bengal Körfezi | Asya | ||
| 18- | Basra Körfezi | Asya | ||
| 19- | Baffın Körfezi | K.Amerika | ||
| 20- | Barents Denizi | K. Avrupa | ||
| 21- | Doğu Çin Denizi | Asya | ||
| 22- | Arafura Denizi | Avusturalya | ||
| 23- | Gine Körfezi | Afrika | ||
| 24- | Manş Denizi | Avrupa | ||
| 25- | Andaman Denizi | Asya | ||
| 26- | Norveç Denizi | Avrupa | ||
| 27- | Selebes Denizi | Asya | ||
| 28- | Cava Denizi | Asya | ||
| 29- | Solomon Denizi | Avusturalya | ||
| 30- | Timor Denizi | Avusturalya | ||
| 31- | Kara Denizi | Kuzey Asya | ||
| 32- | Beyaz Deniz | Kuzey Avrupa | ||
| 33- | Banda Denizi | Asya-Avusturalya | ||
| 34- 35- |
Sarı Deniz Ross Denizi |
Asya Antartika |
EK KAYNAKLAR
Daha fazlasını öğren deniz kirliliği konusunda önemli kitap
https://tudav.org/wp-content/uploads/2021/08/deniz_kirliligi.pdf
Konu etkinliği http://www.suleymansen.com/FileUpload/op42022/File/denizler.pdf
Anasayfaya dön
Yorumlar - Yorum Yaz
