ÇAĞLARA GÖRE COĞRAFYA BİLMİNİN GELİŞİMİ

1-Antik Çağ (M.Ö. 3.000 - M.S. 500): Antik Yunan'da başlayan bu dönemde, coğrafya, temel olarak yeryüzünün şekli, büyüklüğü ve hareketlerine odaklanmıştır. Herodot, Thales ve Aristoteles gibi düşünürler ilk coğrafi fikirleri ortaya koymuşlar, Eratosthenes, Strabon (Amasyalı) ve Batlamyus( Ptolemaios) (İskenderiyeli) gibi bilim insanları(coğrafyacıları), bu dönemde coğrafyanın temellerini atmışlardır.

 Bu dönemde coğrafya biliminin gelişimine neden olan faktörleri şöyle sağlayabiliriz;

 bu çağda Anadolu Mezopotamya ve Mısır'da kentler kurulmuş,

 İlk medeniyetler ortaya çıkmış,

 Ticaret gelişmiş ve  yazı icat edilmişti.

İnsanların bu yerleri gezmesi, görmesi, tasvir etmesi ve haritalamaya çalışmaları coğrafi anlamda yapılan çalışmalar örnektir.

2- Orta Çağ (M.S. 500 - M.S. 1500): Bu dönemde coğrafya, özellikle coğrafi keşiflerle birlikte yeniden canlandı. Marco Polo ve İbn Battuta gibi seyyahlar dünya haritasını genişlettiler. Ayrıca Batlamyus’un "Geographia" adlı eseri, bu dönemde yeniden keşfedildi. 

Bu dönemde coğrafi bilgisinin gelişmesinde İpek Yolu ve Baharat Yolu ticaretinin yapılması büyük göç hareketleri coğrafi biliminin gelişmesini etki etmiştir Ayrıca Müslüman bilim insanlarının ( Harezmi, Biruni, İbni Haldun ve Muhammed İdris'i gibi) da namaz oruç ve hac gibi konularda araştırmalar yapmış olması coğrafya biliminin gelişmesinde önemli etken olmuştur.

 3- Yeni Çağ-Rönesans ve Erken Modern Dönem (15. - 18. Yüzyıl): Rönesans dönemi ile birlikte coğrafya, daha sistematik bir bilim haline geldi. Büyük coğrafi keşiflerin yaşandığı bu dönemde, haritacılık ve coğrafi bilgilerin düzeltilmesi önem kazandı. Sömürgeciliğin önem kazanması ve pusulanın kullanılması uzak yerlerin keşiflerini kolaylaştırdı. 

Bu dönemde coğrafyaya katkı sağlayanlar arasında öne çıkanlar Kristof Kolomb Macellan ve Piri Reis'tir. Bunlar daha çok denizlerin keşfini yapmış bu anlamda önce olmuşlardır. Ortelius, Katip Çelebi ve Evliya Çelebi yaptıkları eserlerle coğrafyaya katkı sağlamışlardır.

4- Yakın Çağ-19-20.Yüzyıl; Bu dönemde, Alexander von Humboldt, coğrafyanın fiziksel ve insan coğrafyasını birleştiren bütüncül bir bilim olması gerektiğini savundu. Bu dönemde coğrafya, disiplinler arası bir yaklaşımla gelişti.

Bu dönemde Fransız İhtilali sanayi devrimi ile başlayan Aydınlı hareketi, teknolojik gelişmeler, ulaşımın gelişmesi ile birlikte keşif gezilerinin yapılması coğrafyanın gelişmesinde etkili olmuştur Van Humboldt, Carl Ritter, Friedrich Ratzel  gibi Alman bilim insanları bu dönemde coğrafyanın gelişmesinde önce olmuşlardır.

20.yüzyılda, coğrafya farklı alt disiplinlere ayrıldı. Fiziksel coğrafya, beşeri coğrafya, ekonomik coğrafya, siyasi coğrafya ve diğer birçok alt dal gelişti. Çevre bilimi ve coğrafi bilgi sistemleri (GIS) gibi yeni alanlar da önem kazandı.

6- 21. Yüzyıl: Günümüzde coğrafya, teknolojinin etkisiyle büyük bir değişim yaşıyor. Uydu görüntüleme, coğrafi bilgi sistemleri (GIS) ve coğrafi konumlandırma teknolojileri (GPS) gibi araçlar, coğrafyanın daha da ileriye gitmesini sağlıyor. Aynı zamanda, iklim değişikliği, sürdürülebilirlik ve şehirleşme gibi küresel sorunlar, coğrafyanın önemini artırıyor.

ANTİK ÇAĞ'DAN GÜNÜMÜZE COĞRAFYA BİLİMİNİN GEÇİRDİĞİ TEMEL DEĞİŞİMLER

Coğrafya bilimi, Antik Çağ'dan günümüze kadar olan süreçte tasvirî bir uğraştan sistematik bir bilim dalına dönüşmüş, teknolojiyle birlikte metodolojik olarak büyük bir evrim geçirmiştir. Bu değişimler şu ana dönemler altında incelenebilir:

Antik Çağ (M.Ö. 3.000 - M.S. 500)

Bu dönemde coğrafya, temel olarak yeryüzünün şekli, büyüklüğü ve hareketlerine odaklanmıştır. Medeniyetlerin gelişmesi, ticaretin artması ve yazının icadı; insanların gördükleri yerleri tasvir etme ve haritalama çabalarını tetiklemiştir.

Eratosthenes, "coğrafya" terimini ilk kez kullanan ve Dünya'nın çevresini ilk kez hesaplayan kişidir.

Heredot, Thales ve Aristoteles ilk coğrafi fikirleri ortaya koymuş; Strabon (Amasyalı) gezdiği yerleri Geographica eserinde anlatmış, Batlamyus (Ptolemaios) ise coğrafyanın temellerini atan ve Orta Çağ boyunca referans kabul edilen eserler vermiştir.

Orta Çağ (M.S. 500 - 1500)

Bu çağda coğrafya, İpek ve Baharat yollarındaki ticari faaliyetler ve büyük göç hareketleriyle gelişimini sürdürmüştür.

Müslüman bilim insanları (Harezmi, Biruni, İbn Haldun, Muhammed İdrisi), namaz vakitleri, oruç ve hac gibi dini ihtiyaçların da etkisiyle önemli araştırmalar yapmışlardır. Al-Idrisi, Batı dünyası için kritik bir kaynak olan Kitab-ı Roger’ı kaleme almıştır.

Marco Polo ve İbn Battuta gibi seyyahlar, yaptıkları yolculuklarla dünya haritasının genişlemesini sağlamışlardır.

Yeni Çağ ve Rönesans (15. - 18. Yüzyıl)

Rönesans ile birlikte coğrafya daha sistematik bir bilim kimliği kazanmıştır.

Büyük Coğrafi Keşifler, pusulanın kullanımı ve sömürgecilik faaliyetleri sayesinde bilinmeyen yerler keşfedilmiştir. Kristof Kolomb, Macellan ve Piri Reis denizlerin keşfine öncülük etmiştir.

Kartografya (Harita Bilimi) büyük ilerleme kaydetmiş; Mercator, denizcilikte hala çok önemli olan projeksiyon yöntemini geliştirmiş, Piri Reis ve Katip Çelebi gibi isimler dünya haritaları ve ansiklopedik eserler (Cihannüma) üretmiştir.

Yakın Çağ (19. ve 20. Yüzyıl)

Bu dönemde coğrafya, Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi’nin etkisiyle disiplinler arası bütüncül bir yaklaşımla modern halini almıştır.

Alexander von Humboldt, fiziki ve beşeri coğrafyayı birleştiren yaklaşımıyla modern fiziki coğrafyanın kurucusu kabul edilir. Carl Ritter ise coğrafi bilgiyi insan kültürüyle birleştirerek bilimin entegratif yönünü vurgulamıştır.

20.yüzyılda coğrafya; fiziki, beşeri, ekonomik ve siyasi coğrafya gibi birçok alt disipline ayrılmıştır. Ayrıca Friedrich Ratzel jeopolitiğin, Paul Vidal de la Blache ise bölgesel coğrafyanın temellerini atmıştır.

Yüzyıl ve Günümüz

Günümüzde coğrafya, teknolojinin etkisiyle dijital bir dönüşüm içerisindedir. Uydu görüntüleme, Coğrafi Bilgi Sistemleri (GIS/CBS) ve GPS gibi teknolojiler verilerin analiz edilmesini kolaylaştırmıştır. Modern coğrafya artık sadece yer tanımlamakla kalmayıp; iklim değişikliği, sürdürülebilirlik ve şehirleşme gibi küresel sorunlara çözüm arayan hayati bir bilim haline gelmiştir

EK KAYNAKLAR

Anasayfa