Türkiye'nin Madenleri
| TÜRKİYE'NİN MADEN VARLIĞI |
Bir ülkenin zenginliğinde yer üstü zenginlikler(varlıkları, değerleri) kadar yer altı zenginlikleri de çok önemlidir. Madenler de ülkeler için oldukca önem taşır.Dünya'da madenler bakımından çok şanslı olan ülkeler olmakla beraber çok şansız olanlarda vardır. Türkiye bu iki durumun arasında kalmaktadır.
Maden; yer kabuğunun derinliklerinde bulunan ve ekonomik değer taşıyan minerallere maden denir.
Rezerv;maden yatağında bulunan ve henüz işlenmemiş toplam maden miktarına rezerv denir.
Tuvenan; maden yatağından çıkarılan taş ve toprakla karışık maden miktarına tuvenan denir.
Tenör; tuvenanın temizlenmesiyle yani yatağından çıkarılan mineral maddenin taş ve topraktan ayrıldıktan sonra elde edilen net maden miktarına da tenör denir.
Anadolu'da madencilik faaliyetleri Hititlerden beri devam etmektedir. 1815'te Bandırma civarında BOR, 1829'da Zonguldak'ta TAŞ KÖMÜRÜ, 1848'de Bursa Harmancık'ta KROM yatakları bulunmuştur.
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasında sonra madenciliğe önem verilmiş, Osmanlı Devleti Dönemi'nde yabancılar tarafından işletilen madenler, cumhuriyetin ilk yıllarında millileştirilmiştir. Bu kapsamda;
- 1935'te Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü kurulmuş(MTA) ve Etibank kurulmuştur.
- 1961 Anayası ile doğal kaynaklar güvence altına alınmış,
- 1963 'te Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı kurulmuştur.
Madenlerin işletmeye açılması Madenler bulundukları zaman hemen işletmeye açılmaz. İşletmeye açılması için gerekli şartların sağlanması gerekir. Bunlar;
| kullanım alanının geniş olması | rezerv miktarının işletmeye değer miktarda olması | teknik imkanlar yeterli olması | madenın ulaşılabilir olması | Yeterli sermayenin olması | cevherdeki terör oranının yüksek olması |
- Türkiye'de maden çeşitliği oldukça fazladır. Bu durumun nedeni Türkiye arazilerinin genç oluşumlu olmasıdır(3.zaman Alp-Himalaya orojeneji dönemi).
- Türkiye'de maden çeşitliliği fazla olmasına rağmen maden gelirleri düşüktür.
| İHRAÇ EDİLEN BAZI MADENLER |
| Mermer | Bakır | Krom | Bor | Feldspat |
Türkiye'nin Madenleri
Yukardaki tabloda yer almayan bir kaç maden daha var. Bunlardan bazıları; Trona(cam, kağıt ve deterjan sanayide kullanılır), Altın, Feldspat dır.
Demir ;2020 verilerine göre dünyada en çok kullanılan metaldir. Türkiye’nin toplam demir cevheri rezervi yüksek ama kaliteli yani işletilmeye değer demir rezervi düşüktür(yaklaşık 120/900 milyon ton). Çıkarılan demir, ihtiyacın yarısına yakınını karşılamaktatır. İhtiyaç duyulan demirin büyük bir kısmı hurda demir ve demir cehveri olarak ithal edilmektedir.Entegre tesislerde yılda yaklaşık olarak 10 milyon ton üretim yapılırken bu oranın yarısı ithalattan kaşılanmaktadır.
Bakır, çok eski çağlardan(Neolitik dönem MÖ 8000) beri kullanılan yumuşak ve metalik bir madendir. Aşınmaya karşı çok dirençli ve paslanmaz özelliği olan bakır en çok kullanılan ikinci metaldi ama son yıllarda bu ünvanını alüminyuma kaptırmış durumda. Geçmişte süs eşyası ve silah yapımında faydalanılan bakırın kullanım alanı bugün çok daha fazladır. İyi bir iletken olan bu maden, elektrik santrallerinde ve kablo yapımında kullanılır.. Murgul rezerv bakımından, Maden ise bakır cevheri bakımından öne çıkmaktadır.
| Madenler | Çıkarıldığı Yerler | İşlendiği Yerler | Kullanım Alanları |
| Demir | Divriği (Sivas), Hasançelebi (Malatya), Avnik (Bingöl), Feke-Mansurlu (Adana), Kesikköprü'de (Kırıkkale) | Karabük Ereğli İskenderun |
otomotiv, gemi yapımı, inşaat |
| Bakır | Murgul (Artvin), Çayeli (Rize), Küre (Kastamonu) ve Maden (Elâzığ), Ergani(Diyarbakır) | Samsun, Ergani, Maden, Murgul |
elektrik-elektronik sanayisi, kaynak işleri, kimya sanayisi, kuyum culuk, boya sanayisi ve turistik eşya yapımı, kablo yapımı |
| Civa | Ödemiş, Karaburun(İzmir), Sarayönü(Konya), Niğde | dişçilik, altın ve gümüş üretimi, ayna, termometro üretiminde ve böcek ilaçlarında | |
| Kurşun | Balya (Balıkesir), Yenice (Çanakkale), Keban (Elazığ), Bolkar Dağları, Zamantı (Kayseri), Akdağmadeni (Yozgat) ve Doğu Karadeniz | akü imalatı, Yer altı haberleşme kablolarının izolasyonu, benzin içindeki oktanın ayarlanması, renkli televizyon tüpleri ile mühimmat yapımı, | |
| Çinko | Kurşunla hemen aynı yerlerde çıkartılır. | demir ve çeliğin direncinin artırılması, çatı kaplama malzemeleri, lastik ve pil, | |
| Boksit | Seydişehir (Konya), Kokaksu (Zonguldak) ve Payas(Hatay) | otomobil, ev eşyaları ve elektrik malzemeleri | |
| Guleman Bölgesi, Sivas-Erzincan-Kop Dağ Bölgesi, Fethiye-Köyceğiz-Denizli Bölgesi, Mersin-Adana-Kayseri Bölgesi, Bursa-Kütahya-Eskişehir Bölgesi ve İskenderun-Gaziantep Bölgesi'nde bulunmaktadır | Elazığ, Antalya | demirin çeliğe dönüşmesi, mermi, deniz altı, gemi, uçak, top ve silahlarla ilgili destek sistemlerinde ve boya ham maddesi, metal kaplama, deri tabaklama, boya maddeleri (pigment), seramikler, parlatıcı gereçler ve organik sentetikler | |
| Manganez | Tavas (Denizli) | demir-çelik sanayisinde çeliği sertleştirerek sert ve dayanıklı sanayi çeliği üretimi ile kimya sanayisinde kullanılır | |
| Antimon | Tokat, Niğde, Kütahya, Bilecik, Balıkesir, İzmir | kurşun ve diğer madenlere alaşım olarak,askeri amaçlı malzeme, lehim ve akümülatör | |
| Altın | İzmir, Manisa, Eskişehir, Erzincan, Gümüşhane, Artvin | Kuyumculuk, resmi para, altın kaplama, süs, diş hekimliği, madalya | |
| Trona(soda külü) | Beypazar(Ankara) | cam sanayi, deterjan, selüloz, kağıt sanayi | |
| Feldspat | Aydın, Manisa, Kırşehir, Yozgat, Artvin, Ardahan | cam, seramik, kaynak eletrotları, boya, plastik | |
| Mermer | Marmara Adası (Balıkesir), Balıkesir, Bursa, Bilecik, Muğla, Afyon, Burdur ve Denizli | ||
| Bor | Kırka (Eskişehir), Bigadiç (Balıkesir), Kestelek (Bursa) ve Emet (Kütahya) | Roket ve jet yakıtları, enerji üretimi, cam, cam yünü, porselen, hijyen ve temizlik ürünleri, fotoğrafçılık, çimento, ilaç ve boya | |
| Asbest (Amyant) |
Bursa, Eskişehir, Hatay, Sivas, Amasya | çimento sanayide, ısıya dayanıklı ürünlerin yapımında, fren balataları, kağıt, boya ve kimya sanayi | |
| Fosfat | Mazıdağı (Mardin), Adıyaman, Bingöl, Şanlıurfa ve Bitlis | Mardin Mazıdağı | Fosfat kayasının %85'i gübre olarak %15’i de yem, gıda, deterjan, alaşım metalürjisi, kâğıt, kibrit, harp ve kimya sanayileri |
| Tuz |
Türkiye’de tuz üretiminin %28’i Çamaltı’nda (İzmir) deniz suyundan, %64’ü Tuz Gölü, Seyfe Gölü ve Palas Gölü’nden, kaya tuzu yatakları Çankırı, Gülşehir (Nevşehir), Yerköy (Yozgat) ve Tuzluca’dan (Iğdır) elde edilmektedir. |
insan gıdası, hayvan beslenmesi, dericilik, konservecilik, kimya sanayisi ve buzlanmaya karşı kara yollarının tuzlanması | |
| Kükürt | Isparta (Keçiborlu), Denizli (Sarayköy), Kütahya (Simav) | Isparta Keçiborlu | tarım sanayisinde gübre, ilaç yapımında ve patlayıcı üretiminde |
| Barit | Türkiye, yaklaşık 35 milyon tonluk barit rezervi ile dünyadaki toplam rezervin yaklaşık %3'üne sahiptir. Alanya ve Gazipaşa (Antalya), Elbistan (Kahramanmaraş), Çanakkale, Eskişehir, Giresun ve Muş | sondaj sektörün de (%80-90) çeşitli boyaların yapımı, cam sanayisi, lastik sanayisi, seramik sanayisinde seramik cilası, X ışınlarını zararsız hâle getirme özelliğinden dolayı röntgen çekimleri, nötronları engelleme özelliğinden dolayı atom reaktörleri şeklinde | |
| Zımpara taşı |
Aydın, Muğla, İzmir | aşındırıcı olarak | |
| Oltu taşı | Oltu(Erzurum) | küçük süs eşyaları ve tespih yapımında | |
| Lüle taşı | Eskişehir | süs eşyası, takı ve pipo yapımında | |
| Uranyum | Aydın, Giresun (Şebinkarahisar). | nükleer enerji sağlamad | |
| Volfram | Bursa (Uludağ), Malatya ve Elazığ. | Çeliğin kalitesini artırmak, boya ve elektrik sanayisi, yer yer uzay ve askeri malzeme yapımında da |
Türkiye'de Çıkarılan Madenlerin Kullanıldığı Sanayi Alanları
Ülkemizde çıkarılan madenlerin çeşitliliği sanayi sektörü için önemli bir avantajdır. Aşağıda tabloda ülkemizde faaliyet gösteren 25 sanayi kolu ve bu sanayilerde kullanılan madenlerin listesini göreceksiniz.
Sanayi sektörleri Kullanılan madenler
1-Demir Çelik Sanayi Demir, Krom, Manganez
2-Otomotiv Sanayi Krom, Bor, Zımpara, Asbest, Boksit
3-Elektrik Elektronik Sanayi Bakır, Boksit, Civa
4-İnşaat Yapı Sanayi Bakır, Bor, Zımpara Taşı, Mermer, Barit, Asbest
5-Kimya Sanayi Bakır, Bor, Trona, Asbest, Manganez, Tuz
6-Akü Sanayi Kurşun, Antımuan
7-Cam Sanayi Bor, Trona, Barit, Manganez,Tuz
8-Kağıt Sanayi Trona, Fosfat, Asbest, Tuz
9-Lastik Sanayi Çinko, Asbest
10-Boya Sanayi Bakır, Çinko, Feldspat, Manganez
11-Gıda Sanayi Tuz, Fosfat,
12-Yem Sanayi Fosfat
13-Seramik Sanayi Bor, Feldspat, Manganez
14-Çimento Sanayi Feldspat, Asbest, Manganez
15-İlaç Sanayi Asbest, Manganez, Civa(Tarımda)
16-Uzay Sanayi Bor, Asbest
17-Uçak Sanayi Bor, Boksit
18-Metalurji Sanayi Bor, Boksit, Fosfat
19-Gübre Sanayi Bor, Fosfat, Manganez
20-Tekstil Sanayi Tuz
21-Süs Sektörü Oltu Taşı, Lületaşı, Bakır, Altın, Mermer
22-Nükleer Enerji Üretimi Toryum, Uranyum
23-Kaplama-İzolasyon Sanayi Çinko, Kurşun, Krom
24-Deterjan Sanayi Bor, Trona, Fosfat
25-Pil Sanayi Manganez, Civa
EK KAYNAKLAR
Madenlerimiz konu sınavı-etkinliği2025
Petrolden elde edilen ürünler görseli
Yorumlar - Yorum Yaz
