Göller
Çeşitli nedenlerden dolayı karalar üzerindeki çukur yerlerde veya çanaklarda biriken su kütlelerine göl denir.
A- GÖLLERİN OLUŞUM ŞEKİLLERİ
- Tektonik Göller
- Karstik Göller
- Volkanik Göller
- Buzul(Sirk-Glasiyal)Göller
- Set Gölleri
- Volkanik Set Gölleri
- Alüvyal Set Gölleri
- Moren Set Gölleri
- Heyalan Set Gölleri:heyelan sonucu dağların yamacından kopup gelen kütlelerin özellikle derin vadilerin önünü kapaması sonucu oluşur.
- Kıyı Set Gölleri: Dalga ve akıntıların sığ kıyılara getirdiği malzemelerin koy veya körfezlerin önünü kapaması sonucu oluşur.
- Karma Yapılı Göller
B- GÖLLERİN SINIFLANDIRILMASI
1-Oluşumlarına göre sınıflandırılması
- Doğal Göller:
- Yapay Göller:
2-Su özelliklerine göre sınıflandırılması
- Suları tatlı, tuzlu, acı ve sodalı olarak da sınıflandırılırlar,
3-Gidegen durumumuna göre de sınıflandırılabilirler
- Gidegeni olan yani sularını dışarı boşaltan göller, gidegeni olmayan göller(gidegeni olan göllerin suları tatlıdır)
4-- Bazende Kaya gölleri ve Set gölleri olarak sınıflandırılırlar.
C- GÖLLERİN ÖZELLİKLERİ:
- Göllerin kaynaklarını akasular, yer altı suları, yağış suları, kar suları ve buzul suları oluştururlar,
- Göllerin oluşmasında veya devam etmesinde taban suyu seviyesi önemlidir, taban suyu seviyesi derin olan göller su kaybeder veya kurur,
- Göller,Yeryüzündeki yüzey sularının %87'sini oluşturlar,
- Göller, karaların da %2'sini kaplarlar,
- Göller, su kütleleri; yüz ölçümleri, sularının kimyasal özellikleri, havzalarının büyüklüğü, derinlikleri ve yükseltileri gibi özellikler bakımından farklılık gösterirler,
- Göller, gölü besleyen kaynakların azlığı, şiddetli buharlaşma, kuraklık gibi su kayıpları bazı göllerin yüz ölçümlerinin mevsimlik değişimler göstermesine neden olur,
Bu durum Büyük Sahra Çölü'nün Ekvatora yakın kısmında yer alan Çad Gölü'nde çok belirgindir ve yüz ölçümü, yıl içerisinde 10 000-26 000 km²ler arasında değişmektedir,
- Asya Kıtası'nda yer alan Hazar Gölü, 436 400 km²lik alanıyla dünyanın en büyük gölü olma unvanına sahiptir,
- Göller, yer altı ve yer üstü suları ile yağışlar tarafından beslenirler, bu durum göl suyunun tatlı, tuzlu, acı ve sodalı olmasında etkili rol oynar,
- Bir yerin iklim koşulları, göl çanağının kayaç yapısı, gölü besleyen su kaynaklarının su özelliği, gölün büyüklüğü ve derinliği ile gideğenin olup olmaması göl sularının farklı özellikte olmasını etkiler.
- Gideğeni olan göllerin suları tatlıdır. Göller, beslenme kaynaklarından gelen suların fazla olması durumunda fazla sularını gidğenleri (göl ayağı) vasıtasıyla boşaltırlar,
- Göllerin sınıflandırılmasında daha çok yer aldığı çanakların oluşum şekilleri dikkate alınır.
Dünyadaki göller, kapladıkları alan, derinlik, su hacmi, yükseklik ve kimyasal bileşim bakımından farklı rekorlara sahiptir. Coğrafi ve ekolojik açıdan ön plana çıkan dünyanın "en" gölleri:
1. Boyut ve Hacim Rekortmenleri
En Büyük Yüzölçümlü Göl (Tuzlu/Kapalı Havza): Hazar Denizi (~371.000 km²). Okyanusal kabuğa sahip tektonik bir kalıntı olan Hazar, kapalı bir havza olması sebebiyle dünyanın en büyük gölü kabul edilir.
En Büyük Tatlı Su Gölü (Yüzölçüm): Superior Gölü (~82.100 km² / ABD-Kanada).
En Derin ve En Çok Tatlı Su Barındıran Göl: Baykal Gölü (Rusya - Sibirya).
Maksimum Derinlik: 1.642 metre.
Hacim: Dünya yüzeyindeki donmamış tatlı suyun yaklaşık %20'sini tek başına barındırır.
Yaş: ~25 milyon yıllık geçmişiyle aynı zamanda dünyanın en eski gölüdür.
En Uzun Tatlı Su Gölü: Tanganika Gölü (Afrika - ~673 km uzunluk). Aynı zamanda 1.470 metre derinliği ile dünyanın en derin ikinci gölüdür.
2. Yükseklik ve Kıyı Rekortmenleri
En Yüksekteki Ticari Gemilerin Çalıştığı Göl: Titicaca Gölü (Peru - Bolivya sınırında, 3.812 metre yükseklikte).
En Yüksekteki Krater/Gönüllü Göl: Ojos del Salado Krater Gölü (Şili - Arjantin sınırında, 6.390 metre yükseklikte).
Dünyanın En Alçak Nüfuzlu Noktası: Ölü Deniz / Lut Gölü (Ürdün - İsrail sınırı, deniz seviyesinden yaklaşık -430 metre aşağıda).
3. Kimyasal ve Özel Yapı Rekortmenleri
En Tuzlu Göl: Don Juan Göleti (Antarktika - %40'ı aşan tuzluluk oranıyla donmadan sıvı kalır) ve Lut Gölü / Ölü Deniz (%34 tuzluluk oranı).
En Büyük Sodalı Göl: Van Gölü (Türkiye - ~3.713 km² yüzölçümü ve sodalı sularıyla dünyanın en büyük sodalı gölüdür).
Buzaltı (Subglasiyel) En Büyük Göl: Vostok Gölü (Antarktika - ~4.000 metre buz tabakasının altında yer alır ve 1.000 metre derinliğe sahiptir).
Dünya'nın büyük göllerihttp://cografyaharita.com/haritalarim/1bdunya-goller-haritasi.png
Oluşumlarına göre göllerhttp://cografyaharita.com/haritalarim/1bdunya_olusumlar%C4%B1na_gore_goller_haritasi.png
E- DÜNYA'NIN BÜYÜK GÖLLERİ
| Gölün Adı | Bulunduğu Kıta | Su Özelliği | Oluşum durumu |
Açıklama |
| Malavi Gölü | Afrika | Tektonik | Malavi-Mozambik-Tanzanya | |
| Viktoria Gölü | Afrika | Tektonik | Uganda-Tanzanya-Kenya | |
| Tanganika Gölü | Afrika | Tektonik | Burundi-Tanzanya-Kongo Dem. | |
| Turgana Gölü | Afrika | Tektonik | Kenya | |
| Çad Gölü | Afrika | Tektonik | Nijerya-Nijer-Çad | |
| Büyük Ayı Gölü | K.Amerika | Buzul | Kanada | |
| Büyük Esir Gölü | K.Amerika | Buzul | Kanada | |
| Winnipeg Gölü | K.Amerika | Buzul | Kanada | |
| Superior Gölü | K.Amerika | Buzul | Kanada-ABD | |
| Huron Gölü | K.Amerika | Buzul | Kanada-ABD | |
| Michigan Gölü | K.Amerika | Buzul | ABD | |
| Erie Gölü | K.Amerika | Buzul | Kanada-ABD | |
| Ontario Gölü | K.Amerika | Buzul | Kanada-ABD | |
| Logada Gölü | Avrupa | Buzul | Rusya | |
| Onega Gölü | Avrupa | Buzul | Rusya | |
| Varner Gölü | Avrupa | Buzul | İsveç | |
| Hazar Gölü (Hazar Denizi) |
Asya | Tektonik | Azarbeycan-Rusya- Kazakistan-İran- Türkmenistan |
|
| Van Gölü | Asya | Tektonik-Volkanik | Türkiye | |
| Urmiye Gölü | Asya | Tektonik | İran | |
| Balkaş Gölü | Asya | Buzul | Kazakistan | |
| Zaysan Gölü | Asya | kazakistan | ||
| Isık Gölü | Asya | Krater | Kıgızistan | |
| Baykal Gölü En derin göl 1620m |
Asya | Tektonik | Rusya | |
| Aral Gölü | Asya | Tektonik | Kazakistan-Özbekistan |
F- GÖLLERİN ETKİLERİ ve GÖLLERDEN FAYDALANMA
Göllerin Iklime etkisi
Göllerin Canlı hayatına etkisi
Göllerin Atmosfere etkisi
Göllerin Ekonomiye etkisi
Göllerin Ulaşıma etkisi
Göller, karalar üzerinde oluşan çanaklarda biriken su kütleleri olarak bulundukları bölgenin fiziki, ekolojik ve sosyo-ekonomik dengesini doğrudan etkiler. Göllerin doğal sistemler ve insan hayatı üzerindeki başlıca etkileri ile kullanım alanları şunlardır:
1. İklime Etkisi
Sıcaklık Dengeleme: Göller, etraflarındaki karalara göre daha yavaş ısınır ve yavaş soğur. Bu durum çevresinde karasallığı yumuşatarak günlük ve yıllık sıcaklık farklarını azaltır (ılımanlaştırıcı etki).
Nem ve Yağış Kaynağı: Büyük göl yüzeylerinden gerçekleşen buharlaşma, havada nispi nemi artırır. Bu durum yerel ölçekte bulutluluğu ve sis oluşumunu tetikler, göl çevresindeki alanların daha fazla yağış almasına zemin hazırlar (örn. ABD Kuzey Amerika Göller Bölgesi'ndeki "Göl Etkili Kar Yağışları" / Lake-Effect Snow).
2. Canlı Hayatına Etkisi
Tatlı Su Ekosistemleri: Yeryüzündeki erişilebilir tatlı su canlılarının ve biyoçeşitliliğin büyük bir kısmına ev sahipliği yapar.
Kuş Göç Yolları ve Sulak Alanlar: Göller ve etrafındaki sazlıklar; göçmen kuşlar için beslenme, barınma ve üreme alanıdır (Ramsar Sözleşmesi kapsamındaki sulak alanlar).
Besin Zinciri ve Endemizm: Yüksek adaptasyon gerektiren kapalı göl havzaları veya eski göller (örn. Baykal, Tanganika), başka hiçbir yerde bulunmayan çok sayıda endemik türün yaşam alanıdır.
3. Atmosfere Etkisi
Su Buharı ve Karbon Döngüsü: Göller, atmosfer ile sürekli su buharı değişimi içerisindedir. Organik tortuların göl tabanına çökelmesiyle karbon depolama (karbon yutağı) işlevi görürler.
Gaz Salınımı: Sığ ve ötrofike olmuş göllerde tabandaki havasız (anaerobik) ayrışmalar sonucu atmosfere metan (CH_4) ve karbondioksit (CO_2) salınımı gerçekleşebilir.
4. Ekonomiye Etkisi (Göllerden Faydalanma)
İçme ve Kullanma Suyu: Tatlı su gölleri, kentlerin içme suyu ihtiyacını ve sanayi tesislerinin kullanım suyunu karşılayan stratejik rezervlerdir.
Tarımsal Sulama: Göllerden kanallar vasıtasıyla çekilen sular etraftaki tarım arazilerinin sulanmasında kullanılır.
Enerji Üretimi (Hidroelektrik): Yüksekte bulunan doğal göllerin ayağına (göl ayağı/gideğen) veya baraj göllerine kurulan santrallerle elektrik enerjisi üretilir.
Balıkçılık ve Su Ürünleri: Tatlı su ve sodalı/tuzlu göllerde yapılan ticari balıkçılık (örn. Van Gölü'nde İnci Kefalı) veya kültür balıkçılığı bölge ekonomisini besler.
Tuz ve Mineral Eldesi: Kapalı havza tuzlu/alkali göllerden kimya sanayii ve gıda sektörü için tuz, soda, potasyum ve lityum gibi mineraller çıkarılır (örn. Türkiye'deki Tuz Gölü).
Turizm ve Rekreasyon: Göller; olta balıkçılığı, yüzme, su sporları, doğa yürüyüşü ve doğa fotoğrafçılığı gibi imkanlarla ciddi bir turizm geliri sağlar.
5. Ulaşıma Etkisi
Hinterland İçi Taşımacılık: Yüzölçümü büyük ve derin göller (örn. Kuzey Amerika Büyük Gölleri, Hazar Denizi, Titicaca Gölü, Victoria Gölü), kıyıdaş ülkeler veya kentler arasında yük ve yolcu taşımacılığında kullanılır.
Kanallarla Okyanusa Bağlantı: Bazı büyük göl sistemleri kanallarla okyanuslara bağlanarak (örn. St. Lawrence Deniz Yolu vasıtasıyla Kuzey Amerika Gölleri'nin Atlas Okyanusu'na bağlanması) uluslararası deniz ticaretinin bir parçası haline getirilir.
Demiryolu ve Feribot Bağlantıları: Geniş göllerde tren ve kara araçlarını taşıyan feribot hatları (ro-ro) kurularak karayolu mesafeleri kısaltılır (örn. Van Gölü üzerindeki Tatvan-Van tren feribotu).
G- GÖLLERİ BEKLEYEN TEHLİKELER
Göllerde Kirlilik
Kimyasakl Atıklar
Çöpler ve Plastik Atıklar
Göller, okyanus ve denizlere kıyasla daha kapalı ve sınırlı su hacmine sahip oldukları için kirleticilere karşı son derece hassas ekosistemlerdir. Havzasından gelen kirleticileri bünyesinde toplayan göller, kendini yenileme kapasitesi düşük olduğu için kirlilik tehdidini çok daha ağır şartlarda yaşar.
1. Kimyasal Atıklar ve Sanayi Kirliliği
Tarımsal Gübreler ve Ötrofıkasyon: Tarım alanlarında aşırı kullanılan nitrat ve fosfat bazlı kimyasal gübreler, yağmur sularıyla göllere taşınır. Bu besin maddeleri sudaki alglerin ve su mercimeklerinin aşırı çoğalmasına (alg patlaması) yol açar. Yüzeyi kaplayan algler güneş ışığının dibe ulaşmasını engeller; ölen alglerin ayrışması sudaki çözünmüş oksijeni tamamen tüketerek gölü oksijensiz, canlı yaşayamayan "ölü bir su kütlesine" dönüştürür.
Ağır Metal Birikimi: Fabrikalardan ve maden sahalarından arıtılmadan salınan cıva, kurşun, kadmiyum ve siyanür gibi toksik maddeler göl tabanındaki tortularda (sediment) birikir. Sudaki canlıların bünyesine giren bu ağır metaller besin zinciri boyunca ilerleyerek balık tüketen insanlara kadar ulaşır.
Asit Yağmurları: Sanayi tesisleri ve motorlu taşıtlardan atmosfere salınan kükürt ve azot gazları, yağışlarla göl havzalarına düşerek suyun pH dengesini bozar. Asitliği artan göllerde balık yumurtaları bozulur ve denizel mikroorganizmalar yok olur.
2. Çöpler ve Plastik Atıklar
Plastik Birikimi ve Mikroplastikler: Göllere atılan evsel çöpler, ambalajlar ve pet şişeler fiziksel olarak parçalanarak mikroplastiklere dönüşür. Yüzey alanı dar olan göllerde mikroplastik yoğunluğu zamanla denizlerdeki seviyeleri aşabilir. Sudaki süzücü canlılar ve balıklar bu parçacıkları besin sanarak yutar.
Fiziksel Tahribat ve Doku Bozulması: Göle atılan büyük çöpler, naylonlar ve misinalar su kuşlarının, su samurlarının ve balıkların dolanarak boğulmasına veya hareket kabiliyetlerini kaybetmelerine neden olur.
Kıyı Ve Taban Kirliliği: Göllerin sığ kıyı bölgelerinde biriken çöpler, dipteki oksijen sirkülasyonunu keserek organik bozunmayı durdurur ve suyun kalitesini tamamen bozar.
3. Gölleri Bekleyen Diğer Kritik Tehlikeler
Aşırı Su Çekimi ve Kuruma: Göle dökülen akarsuların üzerine yapılan barajlar, yasadışı derin su kuyuları ve kontrolsüz tarımsal sulama nedeniyle göllerin su seviyesi hızla düşmektedir (örn. Aral Gölü felaketi veya Türkiye'deki Marmara Gölü'nün kuruması).
İklim Değişikliği ve Buharlaşma: Küresel sıcaklık artışıyla birlikte göl yüzeylerinden gerçekleşen buharlaşma oranı artmakta, yağış rejiminin düzensizleşmesiyle göllerin beslenmesi azalmaktadır.
İstilacı Türler: İnsan eliyle veya bilinçsizce göle bırakılan yabancı türler (örn. İsrail sazanı veya tatlı su midyesi), yerli türlerin besinini ve yaşam alanını gasp ederek gölün doğal biyoçeşitliliğini yok eder.
Göllerdeki Kirliliğin İnsan Hayatına, Canlı hayatına Etkileri
Göller, okyanus ve denizlere kıyasla kapalı ve sınırlı su kütleleri oldukları için kirliliği en hızlı hissettiren ve kirleticileri bünyesinde biriktiren son derece hassas ekosistemlerdir. Göl kirliliğinin insan hayatına ve canlı yaşamına etkileri şu başlıklar altında toplanır:
1. İnsan Hayatına Etkileri
İçme ve Kullanma Suyu Krizleri: Kentlerin ve yerleşim yerlerinin ana tatlı su kaynağı olan göller kirlendiğinde, içme suyu temini imkansız hale gelir veya arıtma maliyetleri devasa boyutlara ulaşır.
Sağlık Sorunları ve Salgın Hastalıklar:
Patojenler: Kanalizasyon ve evsel atıklarla göle karışan bakteri, virüs ve parazitler; tifo, kolera, hepatit ve dizanteri gibi salgın hastalıklara yol açar.
Toksik Algler: Ötrofıkasyon sonucu oluşan siyanobakteriler (mavi-yeşil algler), nörotoksin ve hepatotoksin üreterek insanlarda karaciğer, böbrek ve sinir sistemi hasarlarına neden olur.
Ağır Metal Zehirlenmesi: Cıva, kurşun ve kadmiyum gibi ağır metallerle kirlenmiş göllerden avlanan balıkların tüketilmesi insanlarda kanser, nörolojik bozukluklar ve organ yetmezliklerine (örn. Minamata hastalığı) zemin hazırlar.
Tarım ve Gıda Güvenliği Riskleri: Kirlenmiş göl sularıyla yapılan sulama, toksik kimyasalların ve ağır metallerin yetiştirilen sebze ve meyvelere geçmesine yol açar. Bu durum gıda zincirini doğrudan kirletir.
Sosyo-Ekonomik Kayıplar:
Balıkçılığın Çöküşü: Kirlilik nedeniyle balık stoklarının tükenmesi, geçimini tatlı su balıkçılığından sağlayan kitlelerin işsiz kalmasına neden olur.
Turizm ve Rekreasyon Kaybı: Kötü koku, alg kaplanması ve halk sağlığı riskleri nedeniyle göl çevresindeki turizm, su sporları ve dinlenme alanları çekiciliğini yitirir.
2. Canlı Hayatına (Ekosisteme) Etkileri
Ötrofıkasyon ve Sudaki Oksijenin Tükenmesi (Anoksi):
Gübre ve deterjan kaynaklı azot ve fosfat birikimi yüzeyde aşırı alg patlamasına neden olur.
Yüzeyi kaplayan algler güneş ışığının göl tabanına ulaşmasını engeller; dipteki su bitkileri fotosentez yapamayarak ölür.
Ölen bitki ve algleri ayrıştıran bakteriler sudaki çözünmüş oksijeni tüketir. Oksijensiz kalan gölde kitlesel balık ve canlı ölümleri gerçekleşir.
Biyoakümülasyon (Biyolojik Birikim):
Sudaki ağır metaller ve tarım zehirleri (pestisitler) çözünmez ve canlı dokularında birikir.
Besin piramidinde yukarı çıkıldıkça zehir miktarı katlanarak artar: Piramidin üstündeki balıkçıl kuşlar ve su samurları en büyük zararı görür (kısırlık, kabuksuz yumurtlama, ölüm).
Biyoçeşitlilik Kaybı ve Endemik Türlerin Yok Olması: Göller kendilerine özgü hassas türlere ev sahipliği yapar. Su kalitesinin bozulması, değişen pH dengesi ve asitlenme nedeniyle hassas türler ve o göle özgü endemik canlılar hızla yok olur.
Kuş Göç Yollarının ve Barınaklarının Bozulması: Kirlenen ve zehirli maddelerle dolan sulak alanlar, göçmen kuşlar için beslenme ve üreme alanı olmaktan çıkar; kuş ölümlerine veya rotaların değişmesine yol açar.
Fiziksel Tahribat: Göle atılan plastikler, misinalar ve çöpler; su kaplumbağaları, su kuşları ve memelilerin dolanarak boğulmasına veya plastik parçalarını yutarak sindirim sistemlerinin tıkanmasına neden olur.
H- GÖLLERİN TEMİZ KALMASI İÇİN YAPILMASI GEREKENLER
Göller, sınırlı su hacimlerine sahip kapalı veya yarı kapalı sistemler oldukları için kirliliğe karşı en kırılgan tatlı su kaynaklarıdır. Göl ekosistemlerinin korunması ve temiz kalması için hem havza ölçeğinde hem de bireysel düzeyde atılması gereken temel adımlar şunlardır:
1. Evsel ve Sanayi Atık Yönetimi
Gelişmiş Arıtma Tesisleri: Göl havzasındaki tüm kent, ilçe ve sanayi tesislerine ileri biyolojik ve kimyasal arıtma tesisleri kurulmalı; arıtılmamış kanalizasyon veya sanayi atık suyunun göllere ve gölü besleyen derelere deşarjı tamamen yasaklanmalıdır.
Sintine ve Tekne Denetimleri: Göllerde yolcu, yük veya gezi amacıyla kullanılan motorlu teknelerin sintine, akaryakıt ve evsel atıklarını suya boşaltması engellenmeli, sıkı denetim ve yaptırımlar uygulanmalıdır.
2. Sürdürülebilir Tarım ve Ötrofıkasyonun Önlenmesi
Bilinçli Gübre ve Pestisit Kullanımı: Aşırı azot ve fosfat kullanımının yol açtığı alg patlamalarını (ötrofıkasyon) önlemek için tarımda kompoze/organik gübrelemeye geçilmeli ve kimyasal ilaç kullanımı sınırlandırılmalıdır.
Tampon Bölgeler (Ekolojik Kıyı Şeritleri): Göl kıyıları ile tarım arazileri arasında bitki ve ağaçlardan oluşan doğal yeşil kuşaklar (tampon bölgeler) oluşturulmalıdır. Bu bitki örtüsü, yüzey akışıyla gelen gübre ve kimyasalları doğal bir filtre gibi süzerek göle ulaşmasını engeller.
3. Havza Yönetimi ve Su Kaynaklarının Korunması
Entegre Göl Havzası Yönetimi: Göl sadece su yüzeyinden ibaret değildir. Gölü besleyen tüm akarsular, yeraltı suları ve çevresindeki dağlar bütüncül bir "havza planlaması" ile koruma altına alınmalıdır.
Aşırı Su Çekiminin Önlenmesi: Göle dökülen derelerin üzerine kontrolsüz baraj/gölet yapılmamalı, kaçak yeraltı kuyuları kapatılmalı ve tarımda vahşi sulama yerine damla sulama sistemine geçilerek gölün su seviyesi (ekolojik debisi) korunmalıdır.
4. Atık Kontrolü ve Yasal Koruma
Plastik ve Katı Atık Engeli: Göl çevresindeki mesire alanlarında, yerleşim yerlerinde ve plajlarda katı atık toplama altyapısı güçlendirilmeli; dere ağızlarına plastik yakalama bariyerleri kurulmalıdır.
Ramsar ve Ulusal Koruma Statüleri: Ekolojik değeri yüksek göller, Uluslararası Ramsar Sözleşmesi veya Ulusal Doğa Koruma Alanı kapsamına alınarak etrafındaki yapılaşma, madencilik ve sanayileşme faaliyetlerine kapatılmalıdır.
5. Bilinçlendirme ve Yerel Katılım
Kıyı Temizliği ve Toplumsal Farkındalık: Çevre bilincinin artırılması için düzenli kıyı temizlik etkinlikleri yapılmalı, göl çevresinde yaşayan yerel halk ve çiftçiler sürdürülebilir su kullanımı konusunda eğitilmelidir.
EK KAYNAKLAR
Anasayfa
Yorumlar - Yorum Yaz
